Transport ADR
Podstawy umowy ADR, dokumentacji, zwolnień i oznakowania.
1. ADR
ADR (fr. Accord relatif au transport international des marchandises dangereuses par route) — Umowa dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych.
W większości państw-stron wymagania ADR stosuje się także w przewozach krajowych, na podstawie przepisów krajowych. Załącznik A reguluje towar, jego klasyfikację, opakowanie, oznakowanie i dokumentację. Załącznik B obejmuje wymagania dotyczące pojazdu, załogi i sposobu przewozu. Tekst ADR jest zmieniany w cyklu dwuletnim.
ADR obejmuje:
- klasyfikację towarów niebezpiecznych i przypisanie numeru UN;
- wymagania dotyczące opakowań, cystern i ich dopuszczeń;
- nalepki ostrzegawcze i oznakowanie sztuk przesyłki;
- oznaczenie jednostki transportowej oraz, gdy ma to zastosowanie, cysterny lub kontenera;
- dokumentację przewozową i informacje dla uczestników przewozu;
- zasady postępowania przy awarii, wycieku lub innym zdarzeniu;
- wyposażenie pojazdu;
- szkolenia osób wykonujących czynności związane z przewozem oraz kwalifikacje kierowców.
Dziewięć klas zagrożeń
ADR dzieli towary na 9 klas. Klasa wskazuje rodzaj zagrożenia. Grupa pakowania I, II albo III jest odrębną informacją i — tam, gdzie została przypisana — określa stopień zagrożenia: I największy, II średni, III mniejszy.
1materiały wybuchowe
2gazy
3ciecze zapalne
4materiały stałe zapalne
5utleniające i nadtlenki
6trujące i zakaźne
7promieniotwórcze
8żrące
9inne niebezpiecznePrzykładowe nalepki transportowe: Wikimedia Commons, „ADR labels of danger”.
| Klasa | Zakres |
|---|---|
| 1 | Materiały i przedmioty wybuchowe. |
| 2 | Gazy: palne, niepalne i nietrujące oraz trujące. |
| 3 | Ciecze zapalne. |
| 4 | Materiały stałe zapalne, samozapalne oraz wydzielające w kontakcie z wodą gazy palne. |
| 5 | Materiały utleniające i nadtlenki organiczne. |
| 6 | Materiały trujące i zakaźne. |
| 7 | Materiały promieniotwórcze. |
| 8 | Materiały żrące. |
| 9 | Różne materiały i przedmioty niebezpieczne, w tym m.in. część baterii litowych. |
2. Transport drogowy: kierowca, pojazd, procedury
Kierowca i szkolenia ADR
Gdy przewóz wymaga świadectwa ADR, kierowca musi mieć ważne zaświadczenie odpowiednie do sposobu przewozu i klasy towaru. System obejmuje cztery podstawowe zakresy szkolenia:
- szkolenie podstawowe — baza dla przewozu w sztukach przesyłki;
- szkolenie specjalistyczne dla cystern — wymagane dla określonych przewozów w cysternach;
- szkolenie specjalistyczne dla klasy 1 — materiały wybuchowe, np. niektóre fajerwerki, amunicja lub inne wyroby zaklasyfikowane do klasy 1;
- szkolenie specjalistyczne dla klasy 7 — materiały promieniotwórcze.
Szkolenie podstawowe nie daje uprawnień do przewozu klasy 1 ani klasy 7. Dodatkowy kurs cysternowy nie wynika z samej nazwy towaru, lecz z rodzaju przewozu i pojemności zbiorników. W niektórych przypadkach przewóz wymaga także pojazdu określonego typu, np. FL przy wskazanych przewozach cysternowych.
Przy zwolnieniu 1.1.3.6 świadectwo ADR kierowcy co do zasady nie jest wymagane. Nadal obowiązuje jednak szkolenie z rozdziału 1.3 ADR dla osób, których czynności dotyczą nadania, pakowania, załadunku, przewozu, rozładunku albo dokumentacji towarów niebezpiecznych.
Pojazd i oznakowanie
Trzeba rozdzielić oznakowanie przesyłki od oznakowania pojazdu. Nalepka klasy, np. „3”, jest umieszczana na sztuce przesyłki. Pomarańczowe tablice dotyczą jednostki transportowej. Duże nalepki ostrzegawcze stosuje się m.in. na cysternach, pojazdach do przewozu luzem i określonych kontenerach.
- Przy przewozie sztuk przesyłki, który spełnia warunki zwolnienia z 1.1.3.6, pomarańczowe tablice nie są wymagane. Gdy zwolnienia 1.1.3.6 nie można zastosować, jednostkę transportową oznacza się co do zasady pomarańczowymi tablicami z przodu i z tyłu. Inne szczególne zwolnienia ADR ocenia się odrębnie.
- Tablica z numerem rozpoznawczym zagrożenia i numerem UN, np. 33 / 1263, nie jest oznaczeniem każdej palety farby. Jej użycie zależy od sposobu przewozu, w szczególności od przewozu w cysternie lub luzem.
- Świadectwo dopuszczenia ADR dotyczy tylko określonych typów pojazdów, m.in. EX/II, EX/III, FL, AT i MEMU. Nie każdy pojazd z towarem ADR w paczkach wymaga takiego świadectwa.
- Wyposażenie obejmuje m.in. gaśnice, klin pod koła, dwa stojące znaki ostrzegawcze i wyposażenie osobiste załogi. Dokładny zestaw zależy od masy jednostki transportowej, klasy i sposobu przewozu.
Tunele
Ograniczenia tunelowe są oznaczone kodami A–E. Kod E oznacza kategorię najbardziej ograniczającą. Kod z Tabeli A trzeba czytać razem ze sposobem przewozu.
Ubezpieczenie
Aby ochrona ubezpieczeniowa działała, polisa przewoźnika powinna wyraźnie obejmować przewóz danej kategorii lub klasy towarów ADR. Zakres OCP, CMR, OC działalności i ewentualnego ubezpieczenia środowiskowego należy sprawdzić w warunkach polisy oraz w umowie przewozu. Trzeba zweryfikować przede wszystkim wyłączenia dla towarów niebezpiecznych, szkód po wycieku, szkód w środowisku i przewozu w cysternie.
Wypadek, wyciek, pożar, postój lub inne zdarzenie
Można wskazać ogólne zasady bezpieczeństwa, ale procedury zawsze zależą od konkretnego towaru, jego klasy, sposobu pakowania i rodzaju zagrożenia. Instrukcje dla cieczy zapalnej, materiału toksycznego, promieniotwórczego lub przewożonego w cysternie mogą znacząco się różnić. Przy postoju trzeba uwzględnić wymagania ADR dotyczące nadzoru i miejsca postoju, a także zasady przewoźnika, zarządcy obiektu i przepisy lokalne.
- Zatrzymać pojazd i zabezpieczyć miejsce, o ile można zrobić to bez narażania ludzi.
- Wyłączyć silnik i unikać źródeł zapłonu; nie dotykać rozlanego materiału.
- Oddalić osoby postronne i powiadomić służby, podając numer UN, nazwę przewozową, klasę zagrożenia, miejsce oraz rodzaj zdarzenia.
- Skorzystać z instrukcji pisemnych i wyposażenia tylko wtedy, gdy działanie jest bezpieczne dla załogi.
- Nie wchodzić do strefy zagrożenia i nie podejmować samodzielnej akcji gaśniczej lub uszczelniającej, gdy grozi to obrażeniami.
- Podczas postoju nie pozostawiać pojazdu w miejscu, w którym nie można zachować wymaganej kontroli nad ładunkiem; dla części towarów ADR obowiązują dodatkowe zasady nadzoru i parkowania.
3. Dokumentacja
ADR posługuje się pojęciem dokumentu przewozowego. CMR może pełnić tę funkcję, ale tylko wtedy, gdy zawiera wszystkie dane wymagane przez ADR dla konkretnego przewozu.
DGN (Dangerous Goods Note) to dokument dotyczący towarów niebezpiecznych, stosowany przede wszystkim przy przewozach łączonych. Może być wymagany, gdy planowana trasa obejmuje przeprawę promową albo gdy transport drogowy jest częścią większego łańcucha intermodalnego. Wymóg, wzór i sposób przekazania dokumentu zależą od przewoźnika morskiego, terminalu oraz przepisów właściwych dla kolejnej gałęzi transportu.
Wpis ADR w dokumencie przewozowym
Dla każdego towaru wpis powinien być sporządzony w kolejności określonej w ADR. Ogólny wzór wygląda następująco:
Przykład dla UN 1263
4. Zwolnienie 1.1.3.6 — „1000 punktów”
Prawidłowe oznaczenie to 1.1.3.6. Jest to zwolnienie częściowe dla określonych ilości towarów niebezpiecznych przewożonych w jednej jednostce transportowej. Potoczne „1000 punktów” nie oznacza 1000 kg ani 1000 litrów.
Limit zależy od kategorii transportowej wpisanej w Tabeli A. Dla przewozu mieszanego liczy się suma wszystkich towarów ADR znajdujących się w jednostce transportowej:
Dla UN 1263 w podanym przykładzie kategoria transportowa wynosi 2. Maksymalna ilość jednego takiego towaru, przy braku innych towarów ADR w pojeździe, wynosi więc 333 l. Przykład: 120 l × 3 = 360 punktów.
Co pozostaje obowiązkowe
- prawidłowa klasyfikacja, opakowanie, nalepki i oznakowanie sztuk przesyłki;
- zabezpieczenie ładunku i przestrzeganie zasad załadunku;
- szkolenie ADR 1.3 dla osób wykonujących czynności związane z przewozem;
- dokument przewozowy z danymi właściwymi dla zwolnienia;
- co najmniej jeden przenośny środek gaśniczy o pojemności co najmniej 2 kg lub równoważnej zdolności gaśniczej dla jednostki transportowej.
Przy spełnieniu warunków 1.1.3.6 kierowca zwykle nie potrzebuje świadectwa ADR, a pomarańczowe tablice nie są wymagane. Nie oznacza to przewozu bez wymagań ADR.
Do limitu wlicza się wszystkie towary ADR w jednostce transportowej. Nie wolno liczyć osobno palet, zleceń ani dostaw od różnych nadawców.
5. LQ — Limited Quantities / ilości ograniczone
LQ to odrębny reżim niż zwolnienie 1.1.3.6. Nie opiera się na „1000 punktów”, lecz na rodzaju towaru, limicie dla opakowania wewnętrznego i prawidłowym przygotowaniu sztuki przesyłki.
Limit LQ jest podany w Tabeli A ADR. Dla UN 1263 w przedstawionym przykładzie wynosi 5 l w jednym opakowaniu wewnętrznym. Nie jest to limit całej palety ani całego pojazdu.
- towar musi być dopuszczony do LQ dla danego wpisu;
- opakowanie wewnętrzne nie może przekroczyć limitu z Tabeli A;
- opakowanie zewnętrzne musi spełniać warunki LQ; co do zasady maksymalna masa brutto sztuki przesyłki wynosi 30 kg, a dla tac owiniętych folią 20 kg;
- sztuka przesyłki musi mieć właściwy znak LQ.
6. Przykładowe oznaczenie — UN 1263
Poniższy wpis pokazuje, jak czytać dane z Tabeli A ADR. Klasyfikację konkretnego produktu potwierdza zawsze aktualna karta charakterystyki — przede wszystkim sekcja 14.
| Pole z Tabeli A | Wartość | Znaczenie po polsku |
|---|---|---|
| UN No. | 1263 | Numer UN identyfikujący towar w transporcie. |
| Name and description | PAINT / PAINT RELATED MATERIAL | FARBA albo MATERIAŁ POKREWNY DO FARBY; obejmuje m.in. farby, lakiery, emalie, bejce, szelak, rozcieńczalniki oraz bazy lakiernicze — dla wskazanego wariantu o prężności par w 50°C większej niż 110 kPa. |
| Class | 3 | Ciecze zapalne. |
| Classification code | F1 | Kod klasyfikacyjny dla cieczy zapalnej. |
| Packing group | II | Grupa pakowania II — średni stopień zagrożenia. |
| Labels | 3 | Nalepka ostrzegawcza klasy 3 na sztuce przesyłki. |
| Special provisions | 163, 367, 640C, 650 | Przepisy szczególne. Ich treść należy odczytać w aktualnym ADR. |
| Limited quantities | 5 L | Limit LQ dla jednego opakowania wewnętrznego. |
| Excepted quantities | E2 | Odrębne zwolnienie dla ilości wyłączonych. To nie jest LQ ani 1.1.3.6. |
| Packing instructions | P001 | Podstawowa instrukcja pakowania dla sztuk przesyłki. |
| Mixed packing | MP19 | Warunki pakowania razem z innymi materiałami. |
| Portable tanks / ADR tank code | T4 / L1,5BN | Dane dotyczące cystern przenośnych i cystern ADR; nie dotyczą automatycznie puszek, kanistrów ani beczek. |
| Vehicle for tank carriage | FL | Typ pojazdu dla wskazanych przewozów cysternowych. |
| Transport category / tunnel code | 2 (D/E) | Kategoria do obliczeń 1.1.3.6 i kod ograniczeń tunelowych. |
| Operation | S2, S20 | Przepisy dotyczące warunków przewozu dla właściwego przypadku. |
| Hazard identification No. | 33 / 1263 | 33 — ciecz wysoce łatwopalna; 1263 — numer UN towaru. Ta para nie jest używana na każdym pojeździe z przesyłkami UN 1263. |
Wyposażenie związane z przewozem UN 1263
Dla przewozu, do którego stosują się ogólne wymagania ADR, zestaw wyposażenia ustala się według rozdziałów 8.1.4 i 8.1.5 ADR oraz instrukcji pisemnych. Dla klasy 3 należy sprawdzić w szczególności:
Podstawa i weryfikacja: aktualne ADR, przede wszystkim Tabela A oraz rozdziały 1.1.3.6, 1.3, 3.4, 5.3, 5.4, 8.1 i 8.2; karta charakterystyki produktu; wymagania przewoźnika, promu, terminalu i kraju tranzytu. Dane historyczne i liczba stron umowy: United Nations Treaty Collection. Piktogramy: Wikimedia Commons.